Türkiye’de son yıllarda neden fikirsel olarak tıkandık?
Bu soru, sadece bugünü anlamak için değil, yarını kurabilmek için de hayati bir öneme sahip. Çünkü bir toplumun düşünsel üretimi durduğunda, aslında sadece fikirler değil; umut, gelişim ve gelecek de durur.
Bugün karşı karşıya olduğumuz tabloyu yalnızca ekonomik krizlerle, siyasi gerilimlerle ya da küresel etkilerle açıklamak yeterli değil. Daha derinde, daha köklü bir sorun var: düşüncenin tek kutba sıkışması.
Fikirlerin çoğulculuğunu kaybetmiş bir toplum, zamanla kendi kendini tekrar etmeye başlar. Aynı cümleler, aynı tartışmalar, aynı ezberler… Oysa düşünce dediğimiz şey; çatışmadan, farklılıktan ve sorgulamadan beslenir. Farklı fikirlerin yan yana gelemediği, eleştirinin tehdit olarak algılandığı bir ortamda ise üretim değil, sadece tekrar doğar.
Türkiye’de uzun süredir hissedilen bu tıkanmanın temelinde tam da bu yatıyor: tek tip düşünmeye doğru bilinçli ya da bilinçsiz bir yönelim.
Bu yönelimin en net görüldüğü yerlerden biri de ülkenin yapısal kurumlarıdır. Başta Türkiye Büyük Millet Meclisi olmak üzere, halk adına çözüm üretmesi gereken mekanizmaların önemli bir kısmı artık fikir üretim merkezleri olmaktan çıkmış durumda. Yerini, sadakatin liyakatin önüne geçtiği bir yapı alıyor.
Oysa bir ülkenin kurumları, sadece karar alınan yerler değildir. Aynı zamanda düşüncenin yoğrulduğu, tartışmanın olgunlaştığı, farklı bakış açılarının çarpışarak daha güçlü sonuçlar doğurduğu alanlardır. Eğer bu alanlar, fikir üretmek yerine belli kalıpları korumaya odaklanırsa, kaçınılmaz olarak bir zihinsel kuraklık başlar.
Bugün “adam kayırmacılık” olarak tarif edilen olgu, aslında sadece etik bir problem değil; aynı zamanda doğrudan bir düşünce problemidir. Çünkü liyakat ortadan kalktığında, onunla birlikte eleştirel akıl da ortadan kalkar. Eleştirel aklın olmadığı yerde ise yeni fikirler doğmaz.
Daha açık söylemek gerekirse:
Fikir üretmeyen insanlar değil, fikir üretmesine gerek bırakılmayan sistemler bu tıkanmayı yaratır.
Bir insanın düşünmesi için önce konuşabilmesi gerekir. Konuşabilmesi için ise kendini güvende hissetmesi… Eğer insanlar düşündüklerini dile getirmekten çekiniyorsa, zamanla düşünmemeyi öğrenirler. Bu, bireysel bir geri çekiliş gibi görünse de aslında toplumsal bir çöküştür.
Bugün sokakta, üniversitede, medyada ya da siyasette aynı cümlelerin dönüp dolaşmasının nedeni de budur. Yeni bir fikir ortaya koymanın riskli, hatta gereksiz görüldüğü bir atmosfer oluşmuştur. Böyle bir ortamda ise insanlar üretmek yerine uyum sağlamayı tercih eder.
Uyum arttıkça farklılık azalır.
Farklılık azaldıkça düşünce daralır.
Düşünce daraldıkça toplum tıkanır.
Bu bir kısır döngüdür ve Türkiye uzun süredir bu döngünün içinde dönüp durmaktadır.
Oysa tarih bize şunu açıkça gösterir: Büyük sıçramalar, büyük uzlaşmalardan değil; büyük fikir çatışmalarından doğmuştur. Farklı düşünenlerin bir arada var olabildiği toplumlar ilerlemiş, tek tip düşüncenin hâkim olduğu toplumlar ise yerinde saymıştır.
Bugün Türkiye’nin en büyük ihtiyacı yeni bir ekonomik modelden önce, yeni bir düşünce iklimidir.
Bu iklimin oluşabilmesi için ise öncelikle bazı gerçeklerle yüzleşmek gerekir.
Birincisi: Eleştiri bir tehdit değildir, gelişimin ön şartıdır.
İkincisi: Liyakat bir tercih değil, zorunluluktur.
Üçüncüsü: Farklı düşünen insanlar bir sorun değil, zenginliktir.
Eğer bu üç temel ilke yeniden inşa edilmezse, hangi reform yapılırsa yapılsın, hangi sistem değiştirilirse değiştirilsin, sonuç değişmeyecektir. Çünkü sorun yapısal değil, zihinseldir.
Zihinsel dönüşüm olmadan, yapısal dönüşüm sadece bir illüzyondur.
Bugün belki de en kritik soru şudur:
Biz gerçekten düşünmek istiyor muyuz, yoksa sadece doğru olduğu söyleneni tekrar etmek mi istiyoruz?
Bu soruya verilecek samimi cevap, Türkiye’nin geleceğini belirleyecek olan cevaptır.
Çünkü fikirlerin sustuğu bir yerde, gelecek de susar.
Ama fikirlerin özgür olduğu bir yerde, hiçbir kriz kalıcı değildir.
Türkiye hâlâ bu eşiğin üzerinde duruyor.
Ya tek sesli bir konforun içinde yavaş yavaş tükenecek…
Ya da çok sesli bir zorluğun içinden yeniden doğacak.
Tercih, sandığımızdan çok daha derin bir yerde: zihinlerimizde.
