İnsanlık tarihi boyunca toplumlar, kendi koydukları normların dışına çıkan bireyleri “deli” olarak nitelendirmiştir.
Avrupa’da deliliğin tarihi konusunda sınırları altüst eden çalışmanın yazarı Michel Foucault, yaratılan “normal”i zorlayan eylemi delilik olarak tanımlayarak, erkin kontrol altına alma savaşını anlatır. “Normal-dışı” olan toplum dışına itilir; normal ise erkin çevresinde örgütlenmenin ve baş eğmenin adıdır.
Ancak Türk kültüründe ve özellikle İslâmî tasavvuf geleneğinde “deli” kavramı; salt bir akıl yitimi değil, dünyevi bağlardan kopuşu ve ilahi aşkla dolup taşmayı ifade eder.
“Deli olmadan veli olunmaz” sözü, aklın dar kalıplarını yıkarak hakikate ulaşan meczupların sarsıcı gücünü özetler.
Toplumun çıkarları, korkuları ve hırsları yüzünden körleştiği anlarda bu “veli deliler”, adeta Hızır gibi yetişerek birer toplumsal pusula görevi görürler.
TASAVVUFUN TEMELİ: AŞKA TUTUNMAK
Tasavvufta akıl, insanı bir yere kadar götüren ama sonsuz hakikate ulaştıramayan bir araçtır.
Buna karşılık İslâm literatüründe “Melametilik” olarak adlandırılan yaklaşım ise, kınanmayı göze alarak nefsi ve riyâyı (gösterişi) tamamen terk etmektir.
“Âr-ı nâmus şişesini yere çaldım, kime ne?!” (Kul Nesimî)
Sıradan insan dünya malı ve makamı için hesaplar yaparken Melamî derviş bu hesapları tamamen reddeder, meczupluğa “belî” (evet) der.
Toplumun “normal” kabul ettiği yozlaşmış düzen, onun gözünde asıl deliliktir.
O, hakikati apaçık gördüğü için normların dışına taşar.
- yüzyılda yaşamış olan tasavvuf şairi Bezcizâde Mehmed Muhyî Efendi, aklın ve zâhidin (şekilci dindarın) bu meczupluğu anlayamayacağını, delilik perdesi arkasındaki o büyük velilik makamını şu meşhur dizeleriyle haykırır:
“Erenlerin çokdur yolu / Cümlesine dedik belî
Ko desünler bize deli / Usludan yeğdir delimiz”
Muhyî’nin işaret ettiği bu “rindlik ve meczupluk”, toplumun kalıplarını yıkan, dış görünüşe aldanmayanların yoludur.
Aynı şekilde 13. yüzyıl Anadolu aydınlanmasının öncüsü ve Türk edebiyatının temel sütunlarından Yunus Emre de şöyle der:
“Ben yürürüm yane yane / Aşk boyadı beni kane
Ne akılem ne divane / Gel gör beni aşk n’eyledi”
DELİLER: TOPLUMUN VİCDAN SİGORTASI
Türkler, tarih boyunca delilerini hiçbir zaman dışlamamış, aksine onları hep baş tacı etmiştir.
Kitlelerin korkuyla sindiği, baskı ve ahlaki çöküntü dönemlerinde halk, sesi kısıldığında kendi yerine delileri konuşturmuştur.
Sıradan insanın canından, malından ya da özgürlüğünden korkarak fısıldadığı hakikatleri, delilik zırhına bürünen veliler sarayların kapısında, meydanlarda haykırmıştır.
Toplum bu delileri korumuş, dinlemiş ve onlarda kendi özgür vicdanını bulmuştur.
Tasavvuf şiirinin zirve isimlerinden Şeyh Gâlib, insanın kendi içindeki o muazzam saklı gücü ve dünyayı sarsacak velilik cevherini, akılla delilik arasındaki o ince çizgide şöyle tanımlar:
“Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen
Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen”
“Sultan-ı risâletle olan meclis-i aşkta,
Divâne olan, akılı bîgâne saymıştır.”
Gâlib’e göre evrenin özü olan insan, eğer hakikat aşkıyla “divane” olmuşsa artık dünyanın sahte akıllarını kendine yabancı sayar ve toplumsal çürümeye karşı o ilahi özü korur.
VELİ DELİLER: BEHLÜL-İ DÂNÂ VE NASREDDİN HOCA
Çığırından çıkmış yönetimlere ve zalim hükümdarlara karşı geliştirilen toplumsal refleksin en büyük iki dehası Behlül-i Dânâ ve Nasreddin Hoca’dır.
Dönemin halifesi Harun Reşid’in tüm ihtişamına karşı mezarlıklarda yaşayan ve sarayın lüksünü bir avuç toprakla kıyaslayan Behlül, yozlaşmış yönetime karşı halkın adalet arayışıdır.
Bir gün Harun Reşid’in tahtına oturduğu için kırbaçlandığında, “Ben biraz oturdum bunca dayak yedim; sen ömür boyu oturuyorsun, senin halin ne olacak?” diyerek zalim güce ayna tutmuştur.
Tarihsel sınırları aşıp halkın kolektif belleğinde bir güldürü ustası gibi görünse de Nasreddin Hoca, aslında istilacı ve acımasız hükümdar Timur’un karşısında dikilen bir veli delidir.
Halkın korkudan ağzını açamadığı, fillerin ekinleri talan ettiği o meşhur fıkrada Hoca, tek başına Timur’un karşısına çıkar. Toplumun korkaklığını ve sinmişliğini mizahla yoğrulmuş bir delilik eylemiyle sarsarak halka kendi acizliğini gösterir.
Onun “deliliği”, zalimin gücünü boşa çıkaran en büyük silahtır.
YOZLAŞMAYA VE ÇÜRÜYEN DÜZENE KARŞI TOPLUMSAL REFLEKS
Dünyalık kaygısı olmayan “meczup”, rüşvete, haksızlığa ve zulme karşı kalabalıkların sessiz çığlığı haline gelir.
- yüzyıl halk ozanlarından Serdarî, kıtlık, adaletsizlik ve yöneticilerin yozlaşması karşısında toplumun içine düştüğü çöküntüyü ve bu düzene isyan eden aykırı ruhların sesini şu sarsıcı taşlamasıyla dile getirir:
“Nesini söyleyim canım efendim / Gayri düzen tutmaz telimiz bizim
Arzuhal eylesem deftere sığmaz / Omuzdan kesilmiş kolumuz bizim”
“Zenginin sözüne belî diyorlar / Fukara söylese deli diyorlar
Zemane Şeyh’ine Veli diyorlar / Gittikçe çoğalır delimiz bizim”
Bu gelenek, 20. yüzyıla gelindiğinde elinde neyi, dilinde sakınmasız hicviyle Neyzen Tevfik’te tecelli eder.
Neyzen, Saray’dan Meşrutiyet’e, Cumhuriyet döneminin yozlaşan bürokrasisinden sahte dindarlığına kadar her türlü güç odağına meydan okumuştur.
Mekânsızlığı, elinde avucunda ne varsa dağıtması ve “hiçlik” makamında yaşamasıyla modern çağın en büyük meczuplarındandır.
Toplumun makam, mevki ve dünya malı hırsıyla körleştiği yerde Neyzen Tevfik, delilik zırhına bürünen o aykırı duruşunu şu dizelerle haykırır:
“Feleğin kahrına uğramış gibi,
Çilekeş her kula bir pay verilir.
Kimi kâtiptir, kimi mültezim,
Bize de bir kuru ney verilir.”
Onun hicivleri ve neyinden dökülen ses, toplumun riyakârlığa ve makam hırsına karşı patlayan kahkahası ve çığlığı olmuştur.
Neyzen’in ve Serdarî’nin bu haykırışları, nizamın bozulduğu yerde “akıllı” geçinenlerin dalkavukluğuna karşı, hakikati korkusuzca söyleyen “deli” mizaçlı velilerin toplumsal refleksidir.
DELİLERİMİZ VELİLERİMİZDİR
Toplumlar sadece kurallarla değil, o kuralların çürüdüğünü haykıran aykırı seslerle ayakta kalır. Yunus Emre’den Kul Nesimî’ye, Muhyî’den Şeyh Gâlib’e, Serdarî’den Neyzen Tevfik’e, Behlül’den Nasreddin Hoca’ya uzanan bu çizgi, toplumun kolektif vicdanıdır.
Onların sergilediği “delilik”, yozlaşmış bir dünyada akıl sağlığını korumanın ve ahlaki erdemi savunmanın tek yolu haline gelmiştir.
Toplum, baskı altında yolunu kaybettiğinde bir “deli”nin attığı kahkaha, fırlattığı bir taş ya da söylediği sarsıcı bir şiirle kendine gelir.
