10 Mart, Azerbaycan’da profesyonel tiyatronun kuruluş günüdür. 1873 yılında Bakü’de aydın gençler tarafından Mirze Feteli Ahundov’un “Lenkeran hanının veziri” adlı komedisinin sahnelenmesiyle Azerbaycan milli tiyatro tarihinin ilk sayfası yazılmıştır. Bu kültürel hareket daha sonra tüm bölgelere yayılmış ve Azerbaycan’ın büyük şehirlerinde de tiyatro temsillerinin hazırlanmasına zemin hazırlamıştır.
1883 yılında Mirze Feteli Ahundov’un “Müsyö Jordan ve Derviş Mesteli Şah” komedisinin sahnelenmesiyle Naxçıvan Devlet Milli Dram Tiyatrosunun temeli atılmıştır. Günümüzde bu tiyatro, Azerbaycan’ın kadim kültür merkezlerinden biri olan Nahchivan’da tiyatro sanatının gelişmesinde önemli rol oynayan bir sanat ocağıdır. Nahçıvan Devlet Milli Dram Tiyatrosu yalnızca Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’nin değil, aynı zamanda tüm Azerbaycan tiyatro tarihinin önemli aşamalarını yansıtan zengin bir sanat geleneğine sahiptir. 143 yıldır tiyatro, milli dramaturjinin ve dünya edebiyatının en değerli eserlerini sahneye taşıyarak seyircilerin estetik zevkinin gelişmesine hizmet etmektedir.
Nahçıvan’da profesyonel tiyatronun kurulmasında aydın Eyneli bey Sultanov ile birlikte Mehmed Tagı Sidqi, Mirze Elekber Süleymanov, Gurbaneli Şerifov, Mirze Celil Mirzeyev, Celil Memmedquluzade, Ali Halilov ve Mirze Sadıq Gulubeyov gibi aydınlar önemli katkılar sağlamışlardır. Yoksul öğrenciler yararına hayır amacıyla sahnelenen ilk oyun aynı zamanda o dönemde Nahçıvan’da güçlü bir edebi aydın çevresinin ve kültürel gelişimin mevcut olduğunu göstermektedir.
1922 yılında tiyatro resmi olarak devlet statüsü kazanarak Nahçıvan Türk Hükümeti Tiyatrosu adını almış, 1923 yılında ise Devlet Dram Tiyatrosu olarak faaliyet göstermeye başlamıştır. 1965 yılında büyük yazar ve dramaturg Celil Memmedquluzade’nin adı tiyatroya verilmiştir. Bu olay tiyatronun sanatsal yönünün şekillenmesinde önemli bir aşama olmuştur.
Nahçıvan Devlet Milli Dram Tiyatrosu kurulduğu günden itibaren Azerbaycan dramaturjisinin en değerli eserlerini sahneye taşımıştır. Tiyatronun repertuvarında farklı dönemlerde Mirzə Feteli Ahundov, Celil Memmedguluzade, Hüseyn Cavid, Üzeyir Hacıbeyli, Cafer Cabbarlı, Samed Vurgun, İlyas Efendiyev ve Bahtiyar Vahabzade gibi dramaturgların eserleri önemli yer tutmuştur.
Bununla birlikte tiyatro dünya dramaturjisinin klasik örneklerine de yönelmiştir. Farklı yıllarda Sofokl, William Shakespeare, Friedrich Schiller, Nikolay Qoqol, Anton Çexov, Rabindranath Tagore, Nazim Hikmet, Çingiz Aytmatov, Aziz Nesin, Namık Kemal, Şəmsəddin Sami ve Orhan Kemal gibi dünya dramaturglarının eserleri Nahçıvan sahnesinde sahnelenmiştir. 143 yıl boyunca tiyatro yaklaşık bin esere başvurmuştur.
Dikkat çekici noktalardan biri de 1918 yılında Mustafa Kemal Atatürk’ün talimatıyla Nahçıvan’a gelen Qafqaz İslam Ordusu komutanı Kazım Karabekir Paşa’nın Nahçıvan tiyatrosuyla yakından ilgilenmesidir. O, sık sık tiyatro temsillerini izlemiş ve 1918 yılında ilk kez Nahçıvan sahnesinde Namık Kemal’in “Vatan yahut Silistre” ve “Zavallı Çocuk” eserlerini yönetmiş ve sahne tasarımını gerçekleştirmiştir. Daha sonra Şəmsəddin Sami’nin “Demirci Gave” adlı eseri de sahnelenmiştir.
Ancak 1928 yılında Bolşevik Sovyet yönetimi Türkiye’li dramaturgların eserlerinin Azerbaycan tiyatrolarında sahnelenmesini yasaklamıştır. Bu yasak 1968 yılında Nahçıvanlı yönetmen Vəli Babayev’in Nazım Hikmet’in “Kör Padişahın Masalı” adlı eserini sahnelemesiyle sona ermiştir. Bundan sonra Nazım Hikmet, Aziz Nesin, Namık Kemal, Reşat Nuri Güntekin, Mehmet Ümit Görgülü, Pervin Ünalp ve Tuncer Cücenoğlu gibi Türk yazarlarının eserleri Nahçıvan sahnesinde başarıyla sergilenmiştir.
Son yıllarda Nahçıvan tiyatrosu Türkiye’nin İstanbul, Ankara, Bursa, İzmir, Samsun, Trabzon, Denizli, Kars, İğdır, Foça gibi şehirlerinde turneler düzenleyerek Azerbaycan kültürünü kardeş ülkenin seyircilerine tanıtmıştır. Bugün Naxçıvan Dövlət Milli Dram Teatrı Türkiyedeki sanat camiesi ile çok sık olaraq temas kurur. Aynı zamanda Azerbaycan ile Türkiye arasında kültürel bir köprü görevi görmeye devam etmektedir.
